Thổ cẩm làng Teng: Hơi thở của đồng bào H’re

Phóng khoáng như tâm hồn thảo nguyên của người Hrê, nhưng cũng tinh tế và sáng tạo nhờ được lưu truyền qua bao thế hệ – thổ cẩm làng Teng của vùng Ba Tơ mang quá nhiều điều đặc biệt.

Có một làng Teng đặc biệt ngay từ tên gọi…

Làng Teng – ngôi làng duy nhất của người H’rê ở Quảng Ngãi biết dệt thổ cẩm. Là nơi cung cấp trang phục thổ cẩm cho phần lớn đồng bào dân tộc vùng này.

Ngôi làng khiêm tốn nằm bên dòng sông Liêng thơ mộng. Làng không còn giữ cái trật tự mang tính truyền thống của người H’rê xưa. Duy chỉ có những bộ áo, váy thổ cẩm là không lẫn vào đâu được. Nó vẫn ở đó, nguyên vẹn như những buổi đầu của người H’re cổ xưa. Đó dường như là sợi dây kết nối cuối cùng, níu giữ chút kí ức đẹp đẽ còn sót lại của một thời vàng son ấy.

Một thoáng H're
Một thoáng H’re. Ảnh: Sang Nguyễn

Theo tiến sĩ khảo cổ học Đoàn Ngọc Khôi, PGĐ Bảo tàng Quảng Ngãi: “Chữ Teng là ký âm theo giọng Quảng Ngãi, còn tên gốc của nó là T’răng (Tăng). Người Quảng Ngãi, âm Ă được đọc thành E nên chữ Tăng được đọc thành Teng. Gốc của chữ Tăng có nghĩa là dệt, đan lát.” Đó cũng là một điểm thú vị để làng Teng trở nên đặc biệt hơn cả.

…cho đến con người và đời sống văn hóa

Chẳng hiểu vì lí do bí ẩn nào mà con gái làng Teng mang một vẻ đẹp hoang dại đến lạ! Sóng mũi cao, làn da ngăm ngăm bánh mật, môi mỏng, mắt màu hạt dẻ và đượm vẻ huyền bí. Có cảm giác như tất thảy tinh hoa của tổ tiên người H’re đều dồn hết cho phụ nữ của làng này. Cả huyện Ba Tơ, bất cứ người dân H’re nào cũng đều mang họ “Phạm”. Bởi lẽ, người nơi đây lấy họ của cố Thủ tướng Phạm Văn Đồng để đặt họ cho dân tộc mình.

Làng Teng là ngôi làng duy nhất biết trồng bông và dệt thổ cẩm. Hàng năm cứ đến mùa, con gái mang gùi đi hái trái về kéo sợi, con trai lại ngược về phía núi kiếm rễ hay vỏ cây rừng về làm màu, ngâm sợi. Từ những sợi bông đã nhuộm màu, qua bàn tay người phụ nữ làng Teng sẽ trở thành những tấm thổ cẩm độc đáo.

Đối với những người phụ nữ ở vùng cao này, nghề dệt chính là thước đo cho sự khéo léo. Đứa trẻ H’re khi sinh ra đã thấy người mẹ miệt mài bên khung dệt. Người con gái lớn lên lại được mẹ dạy cho cách se chỉ, nhuộm màu. Để rồi theo năm tháng, nghề dệt thổ cẩm cứ len lỏi trong từng mạch máu của những người con nơi núi rừng.

Chỉ có thể là thổ cẩm làng Teng

Nét độc đáo của thổ cẩm làng Teng không chỉ đến từ sự tinh xảo của tấm vải. Mà còn là ẩn ý được ký thác qua bàn tay tài hoa của người thợ dệt.

Không có hai khúc vải thổ cẩm làng Teng nào hoàn toàn giống nhau. Hoa văn không lặp lại trên các đường viền mà nó kéo dài hết lớp này tới lớp khác đến vô tận. Nó buộc người xem phải “đi theo” đến tận cùng mà không chán mắt. Không ai sáng tác giống ai, và mỗi người cũng không lặp lại tác phẩm của mình đến hai lần.

Những nét đặc trưng của văn hóa Đông Sơn lẫn Chămpa được thể hiện trên hoa văn của thổ cẩm làng Teng. Đó chính là sự khác biệt với thổ cẩm các dân tộc khác cùng tựa lưng vào dãy Trường Sơn này. Những người thợ dệt – họ lấy ý tưởng cho tác phẩm của mình ngay từ những điều dung dị nhất. Có thể là cảnh sản xuất hay sinh hoạt vẫn diễn ra đều đặn hằng ngày. Mà cũng có thể chỉ là hình ảnh con chó, con gà ngày nào cũng “lang thang” nơi miền sơn cước.

Già làng bên sản phẩm thổ cẩm của riêng mình
Già làng bên sản phẩm thổ cẩm của riêng mình. Ảnh: Sang Nguyễn

Thổ cẩm làng Teng gồm ba màu chính đó là đen, đỏ, trắng. Màu đen thể hiện màu da của con trâu – con vật linh thiêng đối với người H’re. Màu trắng tượng trưng cho linh hồn, còn màu đỏ tượng trưng cho dòng máu. Hiện nay, đã có thêm nhiều sắc màu đa dạng từ những trục chỉ màu có sẵn thay cho những sợi bông được làm thủ công. Nhưng đen, đỏ, trắng vẫn là những tông màu chủ đạo trên nền thổ cẩm.

Duy trì sức sống cho thổ cẩm làng Teng

Trải qua ngần ấy biến thiên, nghề dệt thổ cẩm ở Làng Teng cũng dần bị mai một. Thế nhưng, những tấm vải thổ cẩm dệt tay vẫn hiện diện nơi này. Đó là sợi chỉ kết nối giữa các thế hệ để gìn giữ bản sắc dân tộc địa phương.

Truyền nghề dệt thổ cẩm ở làng Teng.
Truyền nghề dệt thổ cẩm ở làng Teng. Nguồn ảnh: Báo Thanh Niên

Nhưng có phải đơn thuần chỉ là giữ gìn văn hóa của đồng bào? Câu trả lời là: Không! Đó còn là một bài toán kinh tế để có thể sống “ổn” với nghề truyền thống này.

Nhìn thấy dệt thủ công mất nhiều thời gian, công sức, nhiều khách ngỏ ý đầu tư máy dệt vải. Nhưng linh hồn nghề dệt thổ cẩm lại chính là cái công sức và thời gian ấy! Vì đó là cả tâm huyết của người làm nghề gửi gắm vào từng tấm vải. Dẫu rằng không dễ để giải được bài toán kinh tế. Những giữ được mạch nguồn truyền thống văn hóa của làng mới là cái cốt lõi hơn cả.

Thùy Dương